Қазақстандағы инвестициялар мен экономикалық өсудің қозғаушы күші ретіндегі ҒЗТКЖ шығындары
DOI:
https://doi.org/10.26577/be202515441Аннотация
Мақалада ҒЗТКЖ-ға жұмсалатын шығындар және олардың негізгі капиталға салынатын инвестициялар мен Қазақстанның экономикалық өсуіне әсері талданады. ҒЗТКЖ шығындары жаңа технологияларды дамытуда, қолданыстағы өнімдер мен үдерістерді жетілдіруде, ғылым мен адами капиталдың дамуын ынталандыруда шешуші рөл атқарады. Сонымен қатар, ҒЗТКЖ-ны белсенді қаржыландыру негізгі капиталға салынатын инвестициялармен қатар жүреді, оның ішінде жабдықтар, инфрақұрылым, өндірістік қуаттар және т.б. Бұл екі инвестиция түрінің арасында өзара байланыс бар екенін көрсетеді. Зерттеудің мақсаты – ҒЗТКЖ-ға жұмсалатын шығындардың негізгі капиталға салынатын инвестициялар мен Қазақстанның ЖІӨ өсіміне әсерін анықтау және бағалау. Айнымалылар арасындағы өзара байланысты бағалау үшін VAR-моделі мен ең кіші квадраттар әдісі (OLS) қолданылды, оңтайлы уақытша кідірісті (лагты) таңдау нәтижелері ескерілді. Уақыттық қатарларды тексеру ADF тесті және Грейнджер себептілік тесті негізінде жүргізілді. Зерттеу барысында ҒЗТКЖ шығындарының негізгі капиталға салынатын инвестицияларға белгілі бір уақытша кідіріс (лаг) арқылы әсер етуі мүмкін екені ескерілді, яғни бұл инвестициялар жаңа технологиялар мен инновацияларды жүзеге асыруға бағытталуы мүмкін, олар ҒЗТКЖ нәтижесі болып табылады. Зерттеудің мақсаты – уақытша лагтың ықтимал әсерлерін ескере отырып, ҒЗТКЖ-ға жұмсалатын шығындардың капитал салымдарына және ЖІӨ-нің өсуіне қалай әсер ететінін бағалау. Бірінші айырмаларда бағаланған VAR моделін пайдалана отырып, зерттеу айнымалылардағы өзгерістер арасындағы қысқа мерзімді динамика мен болжамдық өзара байланыстарға назар аударады. Тұрақтылық ADF тесті арқылы тексерілді, ал уақытша болжамдылық Грейнджер тесті көмегімен бағаланды. Зерттеуде ҒЗТКЖ шығындары белгілі бір уақытша лаг арқылы негізгі капиталға инвестицияларға әсер етуі мүмкін екені ескерілді, яғни капитал салымдары ҒЗТКЖ қызметінің нәтижелері болып табылатын жаңа технологиялар мен инновацияларды іске асыруға бағытталуы мүмкін. VAR моделінің нәтижелері ҒЗТКЖ-ға жұмсалатын шығындардағы өзгерістер капитал салымдарындағы өзгерістерге статистикалық тұрғыдан маңызды тікелей әсер етпегенімен, ЖІӨ өсу қарқынындағы өзгерістерге бір кезеңдік лагпен оң әсер ететінін көрсетеді. Өз кезегінде, Грейнджердің себептілік тесттері ЖІӨ өсу қарқынындағы өзгерістерден ҒЗТКЖ-ға жұмсалатын шығындардағы өзгерістерге қарай бағытталған біржақты себеп-салдарлық байланысты растайды. Жалпы алғанда, алынған нәтижелер Қазақстандағы инновациялар, инвестициялар және экономикалық өсім арасындағы өзара әрекеттесудің күрделілігі мен уақытша лагқа тәуелділігін көрсетеді.
Түйін сөздер: ҒЗТКЖ шығындары, негізгі капиталға салынатын инвестициялар, экономикалық өсу, VAR моделі.
