Қазақстан өңірлеріндегі экономикалық өсу сапасы және оның тұрақтылық шарттары: салыстырмалы бағалау
DOI:
https://doi.org/10.26577/be201111426Аңдатпа
Жалпы өңірлік өнімнің өсу қарқыны өсудің неге негізделгенін, оның нәтижелері қаншалықты кең таралатынын және сыртқы жағдайлар өзгергенде қандай шарттарда сақтала алатынын көрсетпейді. Мақаланың мақсаты – 2024 жылғы деректер бойынша қазіргі әкімшілік шекарадағы Қазақстанның 20 аумағында экономикалық өсу сапасының құрылымдық сипаттамалары мен оның тұрақтылық шарттарын (алғышарттарын) бағалау және аумақтардың орны табыс деңгейіне және әдістемелік шешімдерге қаншалықты тәуелді екенін тексеру. Әдістеме ЭЫДҰ мен Еуропалық комиссияның Бірлескен зерттеу орталығының нұсқаулығы бойынша құрылған құрама индекске негізделген: Ұлттық статистика бюросының деректері бойынша алты блоктың 16 көрсеткіші минимакс әдісімен нормаланып, тең салмақпен өсу сапасы субиндексіне және өсудің тұрақтылық шарттары субиндексіне біріктірілді; орындардың робастылығы салмақтардың, нормалау және логарифмдеу тәсілдерінің 10 000 нұсқасында тексерілді. Индекс бір кезеңдік болып табылады: ол 2024 жылға қарай қалыптасқан өсу моделін сипаттайды, бірақ өсу динамикасын және өңір экономикасының күйзелістерге нақты төзімділігін өлшемейді. Индекс мәндері 50,8 балдан (Ұлытау облысы) 116,5 балға (Шығыс Қазақстан облысы) дейін өзгереді. Аумақтардың индекс бойынша орны табыспен іс жүзінде байланысты емес (Спирмен коэффициенті 0,03): сапа субиндексі бай аумақтарда жоғары, тұрақтылық шарттары субиндексі – табысы төменірек аумақтарда; табысы ең жоғары мұнай өндіруші облыстар рейтингтің төменгі бөлігінде орналасқан, бұл ішінара өндіру үлесінің индекске «минус» таңбасымен енгізілуіне байланысты. Алматы қаласы мен Шығыс Қазақстан облысы робасты көшбасшы болып табылады. Индексті құру әдістері стандартты; жұмыстың жаңалығы – 20 аумақ үшін табыс деңгейі мен қарқыны әдейі алынып тасталған индекстің алғаш рет құрылуы, бұл өсу сапасы мен оның тұрақтылық шарттарын табыспен салыстыруға мүмкіндік береді; көшбасшыларды екі белгі бойынша – салмаққа тәуелсіз типология және 10 000 қайта есептеудегі алғашқы бестікке кіру үлесі бойынша – анықтау ережесі ұсынылды; өңірлер арасында өсу сапасы мен оның тұрақтылық шарттары арасындағы теріс байланыс анықталды. Нәтижелерді өңірлерді салыстырмалы диагностикалауда және аумақтардың жекелеген топтары үшін саясаттың басым бағыттарын таңдауда пайдалануға болады.
Түйін сөздер: экономикалық өсу сапасы, өсудің тұрақтылық шарттары, құрама индекс, инклюзивті өсу, Қазақстан өңірлері.









