Журнал саясаты және жарияланым этикасы

Редакциялық және баспа саясаты

Journal of Economic Research & Business Administration (ҚазҰУ Хабаршысы. Экономикалық Серия) журналын әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті шығарады. Журнал ғылыми адалдықтың, ашықтықтың және редакциялық жұмыс сапасының жоғары стандарттарын сақтауға тырысады. Бұл принциптер авторларға, рецензенттерге, редакторларға және редакциялық алқа мүшелеріне қолданылады.

Журналдың баспагері мен редакция алқасының мүшелері баспа этикасы комитетінің (COPE) Ережелерін, оның ішінде ғылыми баспа қызметіндегі ашықтық пен озық тәжірибе қағидаларын ұстанады.

1. Редакциялық қадағалау және шешім қабылдау

1.1. Редакциялық қадағалау жөніндегі жалпы ережелер:

(а) жариялау этикасы, академиялық адалдық және плагиатқа қарсы саясат қағидаларының сақталуын бақылау жүзеге асырылады;

(б) редакциялық шешімдер тек ғылыми құндылығы, өзіндік ерекшелігі, өзектілігі және журнал стандарттарына сәйкестігі негізінде қабылданады;

(в) редакторлар қолжазбаларды нәсіліне, жынысына, ұлтына, саяси көзқарастарына, ұйымға қатыстылығына немесе коммерциялық ойларына қарамай, бейтарап бағалайды;

(г) редакторлар жарияланатын материалдардың жоғары ғылыми деңгейін, академиялық баспаның халықаралық стандарттарының сақталуын және авторлардың мақалаға меншік құқығына кепілдік беруді қамтамасыз етуі керек (6.2 және 4.2-тармақтарына сәйкес);

(д) қолжазбамен жұмыс істеу сатысында редакция, хат-хабар үшін автор және рецензенттер арасындағы байланыс open Journal system (OJS) электрондық (онлайн) платформасы, онлайн-беру және рецензиялау жүйесі арқылы жүзеге асырылады;

(е) "Journal of Economic Research & Business Administration" ("ҚазҰУ Хабаршысы. Серия Экономикалық серия") журналының редакциялық алқа мүшелері қолжазба үшінші тұлғаларға жарияланғанға дейін оны қарау үшін қабылданғаны туралы ақпаратты ашпайды. Сондай-ақ, редакция рецензенттер туралы мәліметтерді авторларға және басқа адамдарға жария етпейді.

1.2. Жариялау туралы шешім қабылдау критерийлері:

(а) журналда жариялау үшін журналдың тақырыптық бағыттарына сәйкес келетін және олардың дизайны қолжазбаны рәсімдеу талаптары бойынша қатаң сақталынған түрде ұсынылған қазақ, орыс немесе ағылшын тілдерінде автордың (-лардың) бұрын жарияламаған мақалалары қабылданады;

(б) теорияға және/немесе практикаға елеулі үлес қосатын жоғары сапалы мақалалар жарияланады. Мақалалардың кез келген түрі болуы мүмкін: эмпирикалық зерттеулердің түпнұсқа нәтижелері, әдістемелік және тұжырымдамалық әзірлемелер, жағдайлық, пәнаралық және практикалық зерттеулер, шолу талдауы;

(в) AI негізінде мәтін жазу құралдары автор ретінде көрсетілмейді (6 және 6.1-бөлімдеріне сәйкес, 9-бөлім (пп.9.1-9.7). Авторлық - жауапкершілік пен міндеттерді білдіреді, олар тек адамдарға жүктелуі және солармен орындалуы мүмкін. Авторлар қолжазбаның мазмұнына толық жауап береді;

(г) қолжазбаларды жариялау, қабылдамау немесе түзетуге жіберу туралы шешім қабылдау, рецензиялау нәтижелері және редакциялық алқа мен бас редактордың ұсыныстары негізінде жүзеге асырылады.

1.3. Апелляция

Редакциялық шешім қате қабылданды деп санайтын авторлар ресми шағымдана алады.

Апелляция сатысы:

(а) редакцияға жазбаша түрде берілуге тиіс;

(б) қайта қарауға ғылыми негіздердің нақты түсіндірілуі;

(в) шешім көрсетілген хаттағы ескертулерді ескеріңіз.

Апелляцияларды бас редактор және қажет болған жағдайда редакциялық алқа мүшелері бағалайды. Бас редактордың шешімі түпкілікті болып табылады және одан әрі шағымдануға жатпайды.

2. Авторлық

Авторлық критерийлері:

(а) авторлық қолжазбаны зерттеуге және дайындауға айтарлықтай зияткерлік үлес қосқан адамдармен шектелуі керек (5.4.1 тармағына сәйкес);

(б) ғылыми мақаланың қолжазбасын редакциялық алқаға хат-хабар үшін белгіленген автор ұсынады (қолжазбаның 2-ден 4-ке дейін авторлық ұжымы арасынан тең авторлар болған кезде айқындалған). Бас редактор мақұлдаған ерекше жағдайларды қоспағанда, қолжазба қабылданғаннан кейін авторлар құрамын өзгертуге жол берілмейді;

(в) авторлар қолжазбаға ілеспе хат қосуы керек. Ілеспе хатта авторлар мақаланың түпнұсқа зерттеу екенін және басқа журналдарда қарастырылмайтынын көрсетуі керек. Қаржыландыру туралы ақпаратты қоса беруге болады;

(г) авторлар туралы ақпараттық деректер - олардың аты-жөні, аффилиациясы, байланыс мәліметтері, лауазымдық қызметтері және академиялық дәрежесі туралы мәліметтер, сондай-ақ халықаралық дерекқорлардағы авторлар бейінінің идентификаторларына сілтемелер "авторлар туралы мәліметтер" бөліміндегі мақалада орналастырылады.

3. Материалдар, қайта жіберу және жариялау шарттары:

(а) қолжазбалар ресми онлайн платформа Оpen Journal System (OJS) арқылы берілуі керек;

(б) журнал редакторлары қолжазбаның формальды талаптарға сәйкестігін қарау кезінде (қолжазбаны рәсімдеу) Баспагердің жазылымымен қамтамасыз етілген kaznu.antiplagiat жүйесі арқылы қолжазбада көшіріліп алынған мәтіннің бар-жоғын тексереді;

(в) тек түпнұсқа қолжазбалар, және/немесе плагиатқа қарсы жүйе арқылы тексеру нәтижелері бойынша бірегейлігі 80% немесе одан да жоғары болатын қолжазбалар әрі қарай журнал қарауына жіберіледі. Егер қолжазба журналда ұсынылатын рәсімдеу талаптарына сәйкес келмесе және плагиатқа тексеру нәтижелері бойынша түпнұсқалық жұмыс болып табылмаса, онда мақала, редакциялық алқа журналдың электрондық платформасы арқылы қарауы мақсатында тиісті өзгерістер енгізу және қолжазбаны қайта жіберу бойынша хат-хабар үшін авторға қайтарылады;

(г) журналдың редакциялық алқасы қолжазба авторынан/авторларынан келіп түскен қолжазбаларды қарайды, оларды рецензиялауды ұйымдастырады және қолжазба электрондық платформа арқылы келіп түскен күннен бастап үш ай ішінде жариялау немесе жариялаудан бас тарту туралы шешім қабылдайды;

(д) редакцияның қолжазбаны алған күні, журналдың электрондық платформасы Оpen Journal System (OJS) арқылы қолжазба берілген күніне сәйкес келеді. Ол журнал жүйесінде тіркеледі және жарияланған мақалада көрсетіледі. Егер рецензиялау процесінде елеулі өзгерістер енгізілсе, қайта қаралған тапсыру күні жарияланым туралы жазбада қосымша көрсетілуі мүмкін. Күрделі қайта құрылымдау немесе ұзақ кідірістер болған жағдайында қолжазбада редакторлардың қалауы бойынша жаңа тапсыру күні белгіленуі мүмкін.

4. Рецензиялау

4.1. Рецензиялау мақсаты:

(а) журналдың редакциясына келіп түскен және плагиатқа тексеру жүйесі арқылы рәсімдеу және түпнұсқалық көрсеткіші бойынша талаптарға, формальды талаптарға сәйкес келетін қолжазбалар міндетті түрде келесі кезеңге – рецензиялауға жіберіледі;

(б) рецензиялау процесі, ұсынылған қолжазбалардың түпнұсқалығы, методологиялық қатаңдық ережесі, мазмұндық айқындылығы, экономикалық талдауы мен өзектілігі журналдың бағыттары бойынша қатыстылығын және журналдың тақырыбы мен стандарттарына сәйкес келуін қамтамасыз етеді. Рецензия сонымен қатар авторларға жұмыс сапасын жақсарту үшін сындарлы кері байланыс береді.

4.2. Рецензиялау процедурасы:

(а) Journal of Economic Research & Business Administration ("ҚазҰУ Хабаршысы. Экономикалық серия") журналында ғылым кандидаты /ғылым докторы/ философия докторы (PhD) ғылыми дәрежесі және рецензияланатын қолжазба тақырыбы бойынша ғылыми мамандануы бар кемінде екі ғалым жүзеге асыратын "екі жақты-жасырын" рецензиялау қолданылады;

(б) рецензенттер пәндік саладағы сараптамалық білім, академиялық біліктілік және ұсынылған қолжазбаға қатысты зерттеу тәжірибесі негізінде таңдалады. Рецензенттер кез келген болатын ықтимал мүдделер қақтығысын ашуға және бейтарап бағалауға кепілдік берілмесе, шолудан бас тартуға міндетті (5.2 бөліміне сәйкес);

(в) рецензиялау құпия түрде жүргізіледі: мақаланың қолжазбасы авторлар туралы деректерді көрсетпей журналдың электрондық платформасы арқылы рецензенттерге жіберіледі. Рецензенттерден қолжазбаның негізгі ғылыми критерийлерге сәйкестігі, сондай-ақ оның маңыздылық сапасын нақты, объективті және дәлелді бағалау талап етіледі (5.1.2 тармағына сәйкес);

(г) авторлары редакциялық алқа мүшелері болып табылатын қолжазбалар жалпы негізде қаралады. Мұндай редактор өз мақаласын редакциялық өңдеуге, рецензенттерді таңдауға және жариялау туралы шешім қабылдауға қатыспайды. Қарауды тәуелсіз редактор стандартты рецензиялау рәсімін сақтай отырып жүзеге асырады;

(д) рецензенттер GenAI құралдарын рецензиялау кезеңінде пайдаланбауы керек. Рецензенттер өз есептерінің мазмұны үшін тікелей өздері жауап береді. Ешбір жағдайда рецензенттер қолжазбаларды, толық немесе ішінара, суреттерді, иллюстрацияларды, кестелерді немесе рецензияланған қолжазбаларға қатысты кез келген басқа ақпаратты кез келген Genai құралдарына жүктемеуі керек (6 және 6.2 тармақтарына сәйкес);

(е) әрбір мақала кем дегенде екі сарапшының рецензиясынан өтеді: бір ішкі рецензент (мүдделер қақтығысы болмаған кезде редакциялық алқаның немесе редакциялық кеңестің мүшесі) және басқа ұйымның бір сыртқы тәуелсіз рецензент;

(ж) рецензенттердің қорытындысын алғаннан кейін жауапты редактор оларды авторға, рецензенттерді көрсетпей, тиісті өзгерістер мен түзетулер енгізу үшін хат-хабар үшін жібереді. Автор (-лар) түсініктемелерге жауап беруден, қолжазбаға өзгерістер енгізуден және оны жұмыстың кез келген кезеңінде журнал редакциясына қайта жіберуден бас тартып, мақаланы кері қайтарып ала алады;

(з) барлық ескертулерге жауап бергеннен кейін, рецензенттердің ескертулерін жою үшін қолжазбаға өзгерістер енгізіп, оны журнал редакциясына қайта жібергеннен кейін жауапты редактор рецензентке (-дерге) қайта рецензиялау үшін барлық материалдарды жібереді. Рецензиялау уақыты 2 айға дейін немесе одан да көп болуы мүмкін. Автордың қолжазбаның қайта қаралған нұсқасына рецензенттердің барлық ескертулері қалай ескерілгенін сипаттайтын егжей-тегжейлі жауап хат қоса берілуі керек. Қайта қаралған мақалада өзгерістерді бақылау функциясы (Word бағдарламасында) немесе басқа қаріп түсі арқылы өзгертілген немесе түзетілген бөліктерді айрықшалап қою керек;

(и) екі рецензенттен оң қорытындылар (рецензиялар), редакциялық алқа мен бас редактордың оң шешімдері бар қолжазбаны жариялау кезегіне сәйкес Journal of Economic Research & Business Administration ("ҚазҰУ Хабаршысы. Экономикалық серия") журналында жариялауға қабылдау. Редакциялық алқа мақұлдаған қолжазбалар журнал шығарылымын қалыптастыру үшін жауапты және техникалық редакторға беріледі;

(к) егер рецензенттердің бірі қолжазба бойынша оң қорытынды, ал екіншісі теріс қорытынды берген жағдайда, ол қолжазба тақырыбы бойынша маман болып табылатын үшінші рецензентке жіберіледі. Үшінші рецензент оң қорытынды берген жағдайда қолжазбаны жариялауды қабылдау/қабылдамау туралы түпкілікті шешімді Journal of Economic Research & Business Administration ("ҚазҰУ Хабаршысы. Экономикалық серия сериясы") журналының бас редакторы мен редакциялық алқасы қабылдайды;

(л) екі теріс пікір болған жағдайдағы қолжазбадан журналда жарияланудан бас тартылады. Рецензиялау нәтижелері бойынша қабылданбаған мақалалар материалдарын редакциялық алқа өз мақсаттарында пайдаланбайды. Жауапты редактор авторға журналдың ресми онлайн платформасы Оpen Journal System (OJS) арқылы жариялаудан бас тарту туралы хабарлайды және рецензенттердің қорытындыларын жібереді. Қабылданбаған қолжазба одан әрі қарау процесінен автоматты түрде алынады.

5. Ғылыми зерттеулердің этикасы мен адалдығы

Journal of Economic Research & Business Administration ("ҚазҰУ Хабаршысы. Экономикалық серия") журналы жарияланым этикасы комитетінің (СОРЕ) https://publicationethics.org/core-practices халықаралық этикалық нормаларына, сондай-ақ баспагердің жариялау қызметінің этикалық нормаларына, атап айтқанда, "Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті" КЕАҚ ғылыми мерзімді журналы туралы Ережеге (2025) сәйкес ғылыми-зерттеу практикасының жоғары принциптері мен стандарттарын ұстануға тырысады.

Жариялау этикасы редакторлардың, рецензенттер мен авторлардың этикалық мінез-құлқының нормаларын, принциптері мен стандарттарын, этикалық емес мінез-құлықты, мүдделер қақтығысын анықтау шараларын, мақаланы алу (тарту), түзету және теріске шығару, басылымдарда генеративті АИ қолдану, адамдардың қатысуымен зерттеулер жүргізу жөніндегі нұсқаулықтарды белгілейді.

Мақала бойынша жұмыстың барлық кезеңдерінде, ұсынудан бастап жариялауға дейін, осы процестің барлық қатысушы тараптары – авторлар (-лар), редакторлар, рецензенттер - жұмыстың жоғары этикалық стандарттарын сақтайды деп болжанады.

5.1. Авторлардың, рецензенттердің және редакторлардың этика және мінез-құлық саласындағы міндеттері

5.1.1. Авторлар міндеттері:

(а) ілеспе хатта жарияланымның бірегейлігі туралы мәлімдеуге тиіс;

(б) жарияланымдағы барлық деректердің дұрыс, дәл екендігіне және плагиат атауын тексеру жүйесі арқылы қолжазбаны тексеру барысында анықталуы мүмкін қате көшірулер, плагиат болмауына кепілдік беруі керек;

(в) кез келген мүдделер қақтығысы туралы редакторларға хабарлауға міндетті (5.2- тармағына сәйкес);

(г) қолжазба жарияланғанға дейін табылған кез келген дәлсіздіктер туралы редакторларға хабарлауға міндетті;

(д) зерттеулерге қатысты сынға немесе ескертулерге, сондай-ақ рецензиялау және жариялау жөнінде редакциямен өзара әрекеттесуге қатысты этикалық нормаларды сақтауға міндетті;

(е) мақалада авторлықтың нақты көрсетілімі болуы керек (2 және 5.4.1-тармақтарына сәйкес);

(ж) жұмысты дайындау кезінде пайдаланылған барлық дереккөздерді авторлар анықтауы керек;

(з) егер зерттеуге адамдар (сұхбат, сауалнама және т.б.) қатысса, авторлар мұндай зерттеулерді өз ұйымында жүргізуге этикалық рұқсат алуы керек (7-тармағына сәйкес)

(и) мақалаларда генеративті АІ құралдары мен чат-боттарды пайдаланудан аулақ болу керек (6 және 6.1-тармақтарына сәйкес).

Этикалық ережелерді сақтамау басылымнан бас тартуға, теріске шығаруға немесе уақыт шектеулеріне әкелуі мүмкін.

5.1.2. Рецензенттер міндеттері:

(а) рецензиялау үшін алынған кез-келген қолжазба, оның егжей-тегжейлері құпия материал ретінде қарастырылуы керек;

(б) қолжазбаның сараптамасы объективті, сындарлы, дәлелді, бейтарап және автордың жеке басты қорлауынан ада болуы керек;

(в) олар өз пікірлерін нақты түсіндіріп, оларды қолдайтын дәлелдер келтіруі керек;

(г) қарастырылып отырған қолжазбаның зерттеу нәтижелеріне әсер ететін, бірақ автор (-лар) келтірмеген тиісті жарияланған жұмыстарды іздеу керек;

(д) бас редакторға қарастырылып отырған мақала мен ол туралы белгілі кез келген басқа жарияланған мақала арасындағы кез келген елеулі ұқсастық немесе қиылысу туралы хабарлау керек;

(е) егер рецензентте, қолжазбада плагиат, дұрыс емес көшіріп алу, жалған және ойдан шығарылған материалдар немесе зерттеу нәтижелері бар деп пайымдауға жеткілікті негіздер болса, онда ол қолжазбаны жариялауға жібермеуге және журналдың бас редакторына жариялау және ғылыми этика қағидаттарының, стандарттары мен нормаларының анықталған бұзушылықтары туралы хабарлауға тиіс;

(ж) жарияланбаған материалдарды жеке зерттеу мақсатында пайдаланбауға тиіс;

(з) сарапшылардың, мақалалармен байланысты авторлармен, корпорациялармен немесе мекемелермен бәсекелес, ынтымақтастық немесе басқа байланысы бар материалдарды рецензиялаудан аулақ болуы керек (6 және 6.1-тармақтарына сәйкес);

(и) рецензиялау кезінде мақалаларға сараптама тек мақұлданған бағалау құралдары (ғылыми мақаланы құрылымдық шолу жөніндегі ұсынымдарға сілтеме) негізінде, АІ генеративті құралдарын және чат-боттарды пайдаланбай (6 және 6.1-тармақтарына сәйкес) ұсынылуы тиіс;

(к) ұсынылған қолжазбаны қарау кезінде оның біліктілігі сәйкес келмейді немесе шешім қабылдау үшін жеткіліксіз деп санайтын рецензент бұл туралы Бас редакторға дереу хабарлап, қолжазбаны қараудан бас тартуы керек.

5.1.3. Редактор (-лар) міндеттері:

(а журнал тақырыбына арналған мақалалардың маңыздылығы, түпнұсқалығы, айқындылығы мен өзектілігі негізінде ғана шешім қабылдау;

(б) олар жариялаған әрбір зерттеу халықаралық деңгейде мойындалған этикалық критерийлерге сәйкес келетініне көз жеткізуі керек;

(в) қолжазбада заңсыз әрекетке күдіктенсе, ол жарияланғанына немесе жарияланбағанына қарамастан жауап беруі керек және мәселені шешу үшін барлық ақылға қонымды күш салуы керек;

(г) күдік негізінде мақалалардан бас тартуға болмайды; Заңсыз мінез-құлық туралы дәлелдер ұсынылуы керек;

(д) мақалалар бойынша жұмысты (бастапқы, техникалық тексеру және кейінгі жұмыс түрлері) генеративті АІ және чат-боттарды пайдаланбай жүргізу (6 және 6.1-тармақтарына сәйкес).

5.2. Мүдделер қақтығысы

Мүдделер қақтығысы, жарияланым этикасы жөніндегі комитеттің (СОРЕ) анықтамасы бойынша, бұл - авторлар, рецензенттер немесе редакциялық алқа мүшелерінің жарияланған материалға қатысты пікірлеріне әсер ете алатын жасырын мүдделері бар жанжалды жағдайлар. Мүдделер қақтығысы рецензент пен редакциялық алқа мүшелерінің ғылыми пікіріне әсер етуі мүмкін қаржылық, жеке немесе кәсіби жағдайлар болған кезде және нәтижесінде қолжазбаны жариялауға қатысты редакциялық алқа шешімінде пайда болады.

Бұдан әрі авторлардың, редакторлардың және рецензенттердің мүдделер қақтығысы туындаған және оның алдын алған кездегі негізгі әрекеттері келтіріледі:

(а) қолжазбаны журналға қарау үшін берген кезде, мақаланың корреспонденциясы үшін автор бас редакторға авторлардың деректерді түсіндіруіне әсер етуі мүмкін мүдделер қақтығысы туралы хабарлауы керек. Ілеспе хатта ықтимал мүдделер қақтығысы көрсетілуі керек. Мұндай қақтығыстардың мысалдары қаржылық көмек немесе ұйымдармен жеке байланыстар, мүдделі топтардың саяси қысымы немесе ғылыми мәселелер болып табылады. Сондай-ақ, хат-хабарлар үшін автор қолжазбаның мазмұнында зерттеуді қаржыландырудың барлық көздері бар екенін айтады; сондай-ақ қарауға берілген қолжазбаға қатысты мүдделер қақтығысын тудыруы мүмкін қандай коммерциялық, қаржылық, жеке немесе кәсіби факторлар бар екенін көрсетеді;

(б) егер нақты немесе болжамды мүдделер қақтығысы болса, редакторлар мен рецензенттер қолжазбамен жұмыс істеуден бас тартуы керек. Бас редактор, редакция алқасының мүшесі және рецензенттер редакция алқасының шешіміне қандай да бір түрде әсер етуі мүмкін ықтимал мүдделер қақтығысы туралы хабардар етуі керек. Редакция алқасының мүшелері қолжазба авторының (авторларының) зерттеу нәтижелерімен байланысты қандай да бір бәсекелестік қатынастарда болса немесе басқа мүдделер қақтығысы болса, қолжазбаны қараудан бас тартуы тиіс.

Мақаланы қарау және рецензиялау процесінде қатысушылар арасында мүдделер қақтығысының болуы қолжазба қабылданбайды дегенді білдірмейді.

5.3. Этикалық емес мінез-құлық

Авторлардың, редакторлардың немесе баспагердің этикалық емес мінез-құлықтары болуы мүмкін жағдайлар: өз мақалаларына рецензияны өз бетінше ұсынған; шарттық және жалған рецензиялау; ғылыми зерттеу нәтижелерін жариялау үшін агенттік қызметтерге жүгінген; жалған авторлық; зерттеу нәтижелерін бұрмалау және ойдан шығару; жалған-ғылыми мәтіндерді жариялау; мақалалардың қолжазбасын авторлардың рұқсатынсыз басқа басылымдарға берген; авторлардың материалдарын үшінші тұлғаларға беру; Авторлық құқықтар мен редакциялық процестердің құпиялылық қағидаттарын бұзу; дәйексөзді, плагиатты манипуляциялау.

5.4. Зерттеу және жариялау этикасы

5.4.1. Авторлық және мақалаға қосқан үлес

Басылымда тізімделген авторлардың әрқайсысы зерттеуге айтарлықтай үлес қосуы керек. Бұл ретте:

(а) қолжазбаны дайындауға ең көп зияткерлік үлес қосқан адам (екі немесе одан да көп бірлескен авторлармен) авторлар тізімінде бірінші болып көрсетіледі;

(б) мақаланың тиісті "авторлардың үлесі" бөлімінде әр автордың жұмысына қосқан үлесін нақты көрсету қажет;

(в) мақала авторлары ретінде тек авторлық критерийлерге қатаң сәйкес келетіндер ғана тізімделеді, өйткені олар мақаланың мазмұны үшін қоғамдық жауапкершілікті өз мойнына алуы керек. Үлес ретінде мысалдар болуы мүмкін:

- зерттеудің тұжырымдамасына, дизайнына, орындалуына, деректерді жинауға немесе талдауға/түсіндіруге айтарлықтай үлес;

- қолжазбаны құрастыру немесе мағыналы интеллектуалды мазмұн алу үшін оны сыни тұрғыдан нақтылау;

(г) барлық авторлар жұмыстың мазмұнына бірдей жауап беретін мақаланың соңғы нұсқасын көріп, мақұлдауы және оны жариялауға келісуі керек.

Жұмысқа үлес қосқан, бірақ авторлық критерийлерге сәйкес келмейтін барлық адамдар (мысалы, техникалық көмек, редакциялауға көмек, жалпы қолдау) мақаланың "Алғыс" бөлімінде (мақала құрылымы орналасқан авторларға ақпарат сілтемесі)" көрсетілуге жазбаша рұқсат алғаннан кейін белгіленуі керек. Корреспонденция үшін Автор авторлар тізіміне барлық жарамды авторлардың (жоғарыда анықталғандай) енгізілгеніне көз жеткізуі керек, сонымен қатар барлық авторлар мақаланы жариялауға жібермес бұрын оның соңғы нұсқасын қарап, мақұлдауы керек.

5.4.2. Қайталанатын жарияланым

Мақала берген кезде авторлар редакторға бұрын жарияланған немесе қарастырылып отырған материалдармен мүмкін болатын қиылыстар туралы, сондай-ақ журналға ұсынылған жұмыстың осы материалдан айтарлықтай өзгеше екендігі туралы ескертуді қоса беруі керек. Егер осы авторлардың барлығы немесе бір бөлігі бұрын жарияланған болса, оларды "Әдіснама" бөліміне тиісті дереккөзге (-дерге) сілтеме жасаумен бірге қосу керек.

5.4.3. Плагиат және мақалаға пікір

Плагиат - бұл басқа адамдардың идеяларын, мәтіндерін, зерттеу нәтижелерін пайдалану, оларды өз жұмысына біріктіру және оларды осы автордың тиісті нұсқауынсыз өзіңіздікі ретінде көрсету. Материалдарды пайдалануға рұқсат берілсе де, авторлықты дұрыс мойындамау плагиат болып табылады. Басқа жұмыстардан алынған мәтінді рәсімдеу талаптары, сондай-ақ алдыңғы зерттеулерді атап өту, егер жұмыстың дизайны, құрылымы олардың әсерінен жазылған болса, нақты көрсетілуі керек (сілтеме бойынша дизайн талаптарымен танысыңыз . "Әдіснама" авторларға арналған ақпарат).

Жұмыста плагиатқа жол берілмейді. Плагиат анықталған кезде мақала қабылданбайды:

(а) бастапқы тексеру кезеңінде (рецензиялау процесі басталғанға дейін барлық алынған мақалалар бағдарламаның көмегімен плагиатқа қарсы тексеріледі;

(б) рецензиялау процесінде;

(в) жарияланғаннан кейін (мақаланы қайтарып алу туралы шешім қабылданады).

СОРЕ-нің жұмыс принциптеріне сәйкес пікірлерге, алаңдаушылық туралы мәлімдемелерге жауап беру журнал қызметінде міндеті болып табылады. Егер мақаланы жазу кезінде жариялау және/немесе ғылыми этика қағидаттары бұзылған жағдайда, журналдың бас редакторы редакциялық алқа шешімінің негізінде басылымды кері қайтарып алу (кері тарту) жүргізуі тиіс. Мақалаларды автор (авторлар) немесе журналдың редакциясы кері қайтарып ала алады. Редакция СОРЕ-нің ұсынымдарына сүйене отырып, жарияланымдық және/немесе ғылыми этика бұзылған жағдайда жарияланған мақалаларды алып қоюды (ретракциялауды) жүзеге асырады. Мақала қайтарып алынған / алынған (ретрагирленген) жағдайда:

(а) егер алынған деректердің сенімсіз екендігі немесе заңсыз әрекеттер нәтижесінде алынғаны туралы нақты дәлелдер болса, мысалы, деректерді бұрмалау;

(б) қолжазбаны Journal of Economic Research & Business Administration (ҚазҰУ Хабаршысы. Экономикалық Серия) журналында жариялағанға дейін басқа басылымда жариялау фактісін анықтау;

(в) мақалада плагиатты анықтау, оның ішінде сызбалар, графиктер, кестелер және т. б.

(г) мақалада басқа ғалымдарға және олардың зерттеулеріне теріс әсер етуі мүмкін өрескел қателіктердің болуы, мысалы, есептеу немесе эксперимент қателігі;

(д) мақалаға немесе оның жекелеген бөліктеріне авторлық құқық туралы талаптардың үшінші тұлғалар тарапынан пайда болуы;

(е) мақалада жариялау және/немесе ғылыми этика қағидаттарына, стандарттары мен нормаларына қайшы келетін ақпараттың болуы.

5.5. Зерттеулер мен жарияланымдардың бұзылуын басқару процесі

Егер, Journal of Economic Research & Business Administration (ҚазҰУ Хабаршысы. Экономикалық серия) журналы зерттеулер мен жарияланымдар этикасының бұзылуы туралы хабарламаларға тап болса, мысалы: плагиат, ойдан шығарылған деректер, авторлықтың өзгеруі, ашылмаған мүдделер қақтығысы; берілген қолжазбада анықталған этикалық мәселе; идеяны немесе автордың деректерін берген рецензент; редакторларға шағымдар және басқа мәселелер, шешу процесі Жарияланымдар этикасына Комитет ұсынған схема (http://publicationethics.org/resources/flowcharts) және журналға баспагер жұмысының негізгі талаптары бойынша жүреді.

6. Генеративті AI қолдану бойынша ұсыныстар

Зерттеулерде генеративті AI қолдану мүмкіндіктері әртүрлі және кең, соның ішінде мазмұнның әртүрлі формаларын жасау, мәтін құру, кескін синтезі, синтетикалық деректер, графиктер, авторлардың презентацияны жазу және баяндау процесінде шығармашылығын арттыруға мүмкіндік береді. Дегенмен, зерттеу кезінде деректерді талдау және Инсайт алу үшін генеративті AI қолданудан бас тартуды ұсынамыз; генеративті AI құралдарының немесе чатботтардың қазіргі ұрпақтарымен байланысты ықтимал қауіптерге назар аударыңыз, бұл келесі сұрақтарға әкелуі мүмкін:

(а) құпиялылық және зияткерлік меншік;

б) атрибуция тәжірибесінің жеткіліксіздігі;

(в) дәлдік пен бейімділік;

(г) абайсызда қолдану.

6.1. Авторлар үшін:

Авторлар журналдың редакциялық және баспа саясатына сәйкес жарияланған материалдардың түпнұсқалығы, сенімділігі және тұтастығы үшін толық жауап береді. Жұмыстың тұтастығына күмән келтірмеу үшін келесілерге назар аудару керек:

(а) генеративті AI құралдары мен чатботтар авторлар немесе серіктестер емес;

(б) авторлар мақала жазу кезінде генеративті AI немесе чатботтарды кез келген пайдалану туралы ақпаратты, соның ішінде мәтінді, сызбаларды, суреттерді және кодты толық ашуға міндетті. Оларды пайдаланудың толық сипаттамасы және құралдарды ашу "Әдіснама" бөлімінде орналастырылады;

(в) қолжазбада қолданылатын генеративті АІ нақты құралы тиісті бөлімдердің немесе оның бөліктерінің сипаттамасында нақты белгіленуі керек;

(г) жұмыста қолданылатын генеративті АІ ауқымы мен сипатын қысқаша түсіндіру керек;

(д) АІ пайдаланудың негізгі шарттары "Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті" КЕАҚ ғылыми мерзімді журналы туралы Ережеде сипатталған (2025) 9 тармағы.

6.2. Редакторлар мен рецензенттер үшін:

Редакторлар мен рецензенттер генеративті AI және чатбот құралдарын пайдалану кезінде тәуекелдердің пайда болуын бақылауды жүргізуі керек.

Редакторлар мен рецензенттер жарияланбаған мақалалардың кез келген файлдарын, суреттерін немесе деректерін генеративті AI құралдарына немесе чатботтарға енгізбеуі керек, бұл авторлардың зияткерлік меншік құқықтарының кепілі болып табылады.

7. Зерттеулерде адам ресурстарын пайдалану бойынша этикалық нұсқаулар

Зерттеулер нақты анықталған ғылыми мақсатта жүргізілуі керек. Адамның этикалық тұрғыдан барлық зерттеулері мыналарға негізделуі керек:

(а) зерттеуге қатысатын барлық адамдардың адамдық қадір-қасиетін, құқықтары мен әл-ауқатын қорғау;

(б) мақсаттың, рәсімдердің, ықтимал тәуекелдердің ашықтығын, сондай-ақ қатысуға дайындыққа әсер ететін зерттеу немесе араласу ерекшеліктерін ашуды білдіретін ақпараттандырылған келісім;

(в) қатысушылардың жеке ақпараты мен жеке басын қорғау. Барлық қатысушылар өздерінің анонимділігін қамтамасыз ете отырып, осындай іс-шараларға қатысуға келісуі тиіс. Құпия түрде алынған деректер, мысалы, үшінші тұлғалармен сөйлесу, хат алмасу немесе талқылау кезінде, дереккөздің жазбаша рұқсатынсыз пайдаланылмауы немесе хабарланбауы керек;

(г) физикалық және психикалық ыңғайсыздықтан, зиян мен қауіптен қорғау. Ақпараттандырылған келісім алғанға дейін толық ақпарат бермеу қатысушылардың әл-ауқаты мен қадір-қасиетін сақтау үшін қосымша сақтық шараларын қажет етеді.

Ақпараттандырылған келісімді алғанға дейін толық жария етпеу қолжазбаның кешігуіне немесе қабылданбауына әкелуі мүмкін.

"5" бөлімінің негізі болған төмендегі дереккөздерде зерттеу қызметінің этикасының нормаларымен, қағидаттарымен толығырақ танысуға болады. Ғылыми зерттеулердің этикасы мен адалдығы".

Жарияланым этикасы; авторлардың, рецензенттердің, редакторлардың мінез-құлқы; жарияланымдарды кері қайтарып алу; зерттеулерде адам еріктілерін тарту бойынша ұсыныстар және зерттеу тәжірибесіндегі басқа да этикалық мінез-құлық мәселелері туралы қосымша ақпарат алу үшін келесі сілтемелерге өтуіңізге болады:

· ELSEVIER: Elsevier баспасының этика бойынша ресурстық жиыны