Spatial frictions and asymmetric trade potential of agri-food supply chains: evidence from the Sino-Kazakh corridor

Wenqin Li; A. Moldabekova; Zh. Nurkhan

doi:10.26577/be157320264

Авторлар

Вэньцинь Ли әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы, Қазақстан https://orcid.org/0009-0007-5939-5288 ##orcid.unauthenticated##
А. Молдабекова ҚР БҒМ ҒК Экономика институты, Алматы, Қазақстан https://orcid.org/0000-0003-4330-5595 ##orcid.unauthenticated##
Ж. Нұрхан әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы, Қазақстан https://orcid.org/0009-0006-7776-4633 ##orcid.unauthenticated##

DOI:

https://doi.org/10.26577/be157320264

Аңдатпа

Макродеңгейдегі сауда статистикасы Қытай-Қазақстан агроазық-түлік жеткізу тізбегінің тиімділігін тежейтін құрылымдық кедергілерді жиі жасырады. Бұл зерттеу Қазақстанның Қытайға ауылшаруашылық өнімдері экспортының құнын жүйелі түрде шектейтін кеңістіктік және институционалдық тосқауылдарды зерделейді. Транзакциялық шығындар экономикасы (ТШЭ) және секвенирлеуге негізделген «негізгі коммутатор» тәсіліне сүйене отырып, біз БҰҰ Comtrade деректерін (2013–2024) 158 белсенді ДСҰ I-TIP санитарлық және фитосанитарлық (СФС) хаттамалары мен сауданың техникалық кедергілері (СТК) жазбаларымен, сондай-ақ CAREC дәлізінің өнімділігін өлшеу және мониторингтеу жүйесінің логистикалық деректерімен салыстыратын көпөлшемді сипаттамалық тәсіл қолданамыз. Талдау өткір салмақ-құн парадоксын анықтайды: 2024 жылы Қытайдың Қазақстаннан агроазық-түлік импорты оның Қазақстанға экспортынан 25,8 есе ауыр, бірақ небәрі 3,2 есе қымбат болды. Бұдан басқа, модельдік сценарийде СФС хаттамалары шекарадағы бес күндік кідіріспен және сапаның тәулігіне 1,2%-ға төмендеуінің репрезентативті параметрімен ұштасып, тез бұзылатын жоғары құнды тауарларға диспропорционалды әсер ететін сауданы тежеудің есептік 14,25% деңгейін қалыптастырады. Қытай-АСЕАН және Қытай-Еуропа темір жол экспресі дәліздерімен салыстырмалы талдау кедергінің географиялық немесе инфрақұрылымдық сипатта емес, толығымен институционалдық сипатта екенін растайды. Негізгі тосқауыл — екіжақты СФС өзара тану шеңберінің болмауы деген қорытындыға келдік. Мәселені шешу үшін біз екі нысаналы саясат шарасын ұсынамыз: кешенді Қытай-Қазақстан СФС өзара тану келісімін жасасу және консорциум блокчейніне негізделген цифрлық кедендік платформаны енгізу. Бұл шаралар Хоргос шекарасын физикалық тар жерден үздіксіз цифрлық дәлізге айналдырып, айтарлықтай жасырын сауда әлеуетін ашады.

Түйін сөздер: агроазық-түлік жеткізу тізбегі, кеңістіктік үйкеліс, институционалдық үйкеліс, тарифтік емес шаралар, сауда асимметриясы.

Автор өмірбаяндары

Вэньцинь Ли, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы, Қазақстан

DBA докторанты, Менеджмент кафедрасы, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті (Алматы, Қазақстан. email: li_ventsin@live.kaznu.kz).
А. Молдабекова, ҚР БҒМ ҒК Экономика институты, Алматы, Қазақстан

PhD, аға ғылыми қызметкер, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің Экономика институты (Алматы, Қазақстан, email: kazsocium01@gmail.com).
Ж. Нұрхан, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы, Қазақстан

PhD докторанты, Бизнес-технологиялар кафедрасы, Экономика және бизнес жоғары мектебі, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті (Алматы, Қазақстан, email: nurkhanzhaken070@gmail.com).